Kentekenverbod voor leerlingen in het Gemeenschapsonderwijs is indirecte discriminatie van moslima’s op grond van geloof en geslacht

Situatie 

Vijf oud-leerlingen van een school van het Gemeenschapsonderwijs in Ronse dienen een klacht in tegen het Gemeenschapsonderwijs. Volgens hen leidt de omzendbrief van de Raad van het Gemeenschapsonderwijs van 1 februari 2013 over een algemeen verbod op het dragen van zichtbare levensbeschouwelijke kentekens in de instellingen van het Gemeenschapsonderwijs (hierna: kentekenverbod) tot discriminatie van moslimmeisjes die een hoofddoek dragen op de school.

De omzendbrief geeft interpretatie aan een beslissing van de Raad van het Gemeenschapsonderwijs van 11 september 2009. Toen heeft de Raad beslist dat het voor leerlingen, cursisten en personeelsleden in instellingen van het Gemeenschapsonderwijs niet meer toegelaten is om zichtbare levensbeschouwelijke kentekens te dragen. Het kentekenverbod geldt voor alle zichtbare levensbeschouwelijke kentekens en is van toepassing tijdens alle onderwijsactiviteiten, zowel binnen als buiten de schoolmuren. Tijdens de levensbeschouwelijke vakken mogen de leerkracht en de leerlingen wel zichtbare levensbeschouwelijke kentekens dragen. 

Beoordeling door de Geschillenkamer

De Geschillenkamer moest in deze zaak onderzoeken of er sprake was van indirecte discriminatie op grond van geloof en geslacht van moslima’s die de hoofddoek willen dragen. 

Het kentekenverbod van het Gemeenschapsonderwijs geldt voor alle leerlingen in alle scholen van het Gemeenschapsonderwijs en voor alle religieuze en levensbeschouwelijke kentekens, zonder onderscheid. Dit neemt niet weg dat de regel in de praktijk een benadeling inhoudt van vrouwen en meisjes die omwille van hun islamitische geloofsovertuiging een hoofddoek (hijab) dragen. Verschillende van de indiensters van de klacht bevinden zich in deze situatie: ze konden hun hoofddoek niet dragen op de school door de toepassing van het kentekenverbod en moesten daardoor een essentieel onderdeel van hun identiteit afleggen op school. De Geschillenkamer is dan ook van oordeel dat de benadeling in deze zaak zich situeert op het kruispunt van de beschermde kenmerken geslacht en geloof.

De Geschillenkamer erkent dat het Gemeenschapsonderwijs legitieme doelstellingen nastreeft met het kentekenverbod, namelijk:

• het inrichten van een pedagogisch project dat streeft naar het aanbieden van neutraal onderwijs in de zin van artikel 24 van de Grondwet aan leerlingen en hun ouders waarbinnen alle leerlingen vrij hun standpunt kunnen vormen; en
• het vermijden van druk op leerlingen om een bepaald kenteken te dragen, zowel voor individuele leerlingen als voor de openbare orde op het niveau van de school.

Het kentekenverbod kan ook worden beschouwd als passend in de zin van de discriminatietoets: de maatregel kan bijdragen aan het bereiken van de legitieme doelstellingen. De maatregel is verder noodzakelijk in de zin van de discriminatietoets voor de doelstelling om neutraal onderwijs aan te bieden, aangezien het Gemeenschapsonderwijs een “volkomen neutrale” onderwijsomgeving nastreeft waarin geen levensbeschouwelijke tekens aanwezig zijn. Wat betreft het vermijden van druk op leerlingen om een kenteken te dragen, brengt het Gemeenschapsonderwijs echter geen bewijs aan om de noodzakelijkheid van het kentekenverbod aan te tonen. Het verbod kan dan ook niet als noodzakelijk worden beschouwd voor de doelstelling om druk op leerlingen te vermijden. 

Ten slotte moet de impact van het verbod op leerlingen die een hoofddoek dragen, zoals de verschillende indiensters van de klacht, worden afgewogen tegen het belang van de onderwijsneutraliteit en de impact daarop wanneer leerlingen wel een hoofddoek kunnen dragen (evenredigheid ‘in de strikte zin’). Deze beoordeling is steeds een afweging op basis van de concrete omstandigheden en gehele context eigen aan de te beoordelen klacht. Het is aan het Gemeenschapsonderwijs om aan te tonen dat het kentekenverbod evenredig is in verhouding tot dit doel.

De indiensters van de klacht worden beperkt in hun toegang tot het onderwijs in hun omgeving in samenhang met de beleving van hun geloof. Zij konden enkel op hun school les blijven volgen als ze afstand deden van een essentieel onderdeel van hun religieuze identiteit. Als zij hun hoofddoek wel waren blijven dragen, konden zij niet meer in hun eigen omgeving naar school gaan. Hun toegang tot het onderwijs in hun eigen omgeving werd zo gevoelig ingeperkt. Het Gemeenschapsonderwijs voert niet op concrete wijze aan dat de indiensters van de klacht in hun omgeving een gelijkaardig en gelijkwaardig onderwijsaanbod tot hun beschikking hadden, waarbij zij wel levensbeschouwelijke tekens konden dragen.                                                            

Rekening houdend met de concrete impact op de onderwijsmogelijkheden en het beschikbare onderwijsaanbod voor de indiensters van de klacht in hun omgeving, is de Geschillenkamer van oordeel dat het Gemeenschapsonderwijs niet heeft aangetoond dat het door haar opgeworpen belang opweegt tegen de aanzienlijke impact van het verbod op de indiensters van de klacht. De Geschillenkamer oordeelt daarom dat de toepassing op de indiensters van de klacht van een algemeen kentekenverbod niet voldoet aan de vereiste van evenredigheid. Er is dan ook sprake van indirecte discriminatie op grond van geloof en geslacht.  

Oordeel

Om die redenen oordeelt de Geschillenkamer dat er overeenkomstig het Gelijkekansendecreet sprake is van indirecte discriminatie op grond van geloof en geslacht. 

Aanbevelingen van de Geschillenkamer 

Om de vastgestelde discriminatie te beëindigen, beveelt de Geschillenkamer het Gemeenschapsonderwijs aan:

• als structurele maatregel, om het algemeen geldend kentekenverbod voor haar scholen in te trekken.

De Geschillenkamer, samengesteld uit voorzitter Yves Thiery, bijzitter Jonas Riemslagh en bijzitter Marie Spinoy, en bijgestaan door griffier Dorien Geeroms, spreekt het volgende oordeel uit:

Procedure

De Geschillenkamer heeft de klacht ontvangen op 31 januari 2025.

De fase van het uitwisselen van standpunten en overtuigingsstukken werd afgerond op 9 mei 2025.

De Geschillenkamer ontving volgende stukken:

• het standpunt van de verweerster van 12 maart 2025
• het antwoord van de indiensters van de klacht van 8 april 2025
• het antwoord van de verweerster van 9 mei 2025.

De Geschillenkamer behandelde de zaak tijdens een hoorzitting op 26 juni 2025. Twee van de indiensters waren aanwezig. Verweerster werd vertegenwoordigd door twee personeelsleden en advocaten B. Martel en K. Caluwaert.

Tijdens de hoorzitting legde de verweerster een nieuw stuk neer. De indiensters van de klacht hadden hier geen bezwaar tegen. Om hierop tegenspraak te kunnen voeren, werd aan de indiensters van de klacht de tijd gegeven om hierop te reageren tot 11 september 2025 (de termijnen om standpunten in te dienen bij de Geschillenkamer lopen niet tussen 1 juli en 31 augustus). Zij maakten van deze mogelijkheid geen gebruik zodat de debatten op 11 september 2025 werden gesloten. 

Feiten

De vijf indiensters van de klacht zijn oud-leerlingen van een school van het Gemeenschapsonderwijs (GO!) in Ronse. Ze volgden er les in het schooljaar 2023-2024. Volgens hen leidt de omzendbrief van de Raad van het Gemeenschapsonderwijs van 1 februari 2013 over een algemeen verbod op het dragen van zichtbare levensbeschouwelijke kentekens in de instellingen van het Gemeenschapsonderwijs (hierna: kentekenverbod) tot discriminatie van moslimmeisjes die een hoofddoek dragen op de school. Hun klacht is daarom tegen de omzendbrief gericht.  

De omzendbrief van 2013 geeft antwoorden op vragen over hoe de scholen(groepen) van het Gemeenschapsonderwijs het kentekenverbod moeten interpreteren en implementeren. Het verbod in de school in Ronse is ingevoerd in overeenstemming met de invulling die in de omzendbrief wordt gegeven.

De omzendbrief geeft interpretatie aan een beslissing van de Raad van het Gemeenschapsonderwijs van 11 september 2009. Toen heeft de Raad beslist dat het voor leerlingen, cursisten en personeelsleden in instellingen van het Gemeenschapsonderwijs niet meer toegelaten is om zichtbare levensbeschouwelijke kentekens te dragen. Het kentekenverbod geldt voor alle zichtbare levensbeschouwelijke kentekens en is van toepassing tijdens alle onderwijsactiviteiten, zowel binnen als buiten de schoolmuren. Tijdens de levensbeschouwelijke vakken mogen de leerkracht en de leerlingen wel zichtbare levensbeschouwelijke kentekens dragen. 

De omzendbrief van 2013 bevestigt dat het kentekenverbod geldt voor alle leerlingen en personeelsleden in het basisonderwijs en secundair onderwijs, in alle instellingen van het Gemeenschapsonderwijs. De omzendbrief bevestigt ook de uitzondering voor leerkrachten en leerlingen tijdens levensbeschouwelijke vakken. 

De omzendbrief verduidelijkt verder dat het kentekenverbod van toepassing is: 

• tijdens de tijdstippen waarop leerlingen en personeelsleden onder de verantwoordelijkheid en onder het gezag van de instellingen vallen; en
• wanneer zij zich bevinden op of binnen de infrastructuur van de instelling; of
• wanneer zij deelnemen aan de buitenschoolse activiteiten van deze instelling.

Over de implementatie van het kentekenverbod vermeldt de omzendbrief:

“De onderwijsinstellingen nemen de bepalingen van het ‘verbod’ op in het schoolreglement. 

Hierbij geven de instellingen aan op welke wijze de overtreding van het ‘verbod’ op het dragen van levensbeschouwelijke kentekens wordt gesanctioneerd. 

De instelling voert een doeltreffend beleid om het ‘verbod’ te handhaven. 

Ze controleert de naleving van het verbod en treedt op tegen overtreders conform het eigen sanctiebeleid zoals vermeld in het schoolreglement.

De instelling kan het ‘verbod’ desgewenst aanvullen met extra maatregelen. Die aanvullingen kunnen enkel een meer restrictieve uitwerking hebben ten aanzien van het verbod.”

De Geschillenkamer heeft de klacht ontvangen op 31 januari 2025.

Standpunten partijen

Beoordeling door de Geschillenkamer 

Volgens de indiensters van de klacht discrimineert het kentekenverbod van het Gemeenschapsonderwijs moslima’s die de hoofddoek willen dragen. 

De Geschillenkamer beoordeelt eerst of de klacht ontvankelijk is en ze deze dus kan onderzoeken (I). Vervolgens gaat ze na of er in deze zaak sprake is van indirecte discriminatie (II) van de indiensters van de klacht als moslima’s die de hoofddoek dragen. 

I. Ontvankelijkheid van de klacht 

Het Gemeenschapsonderwijs stelt dat de klacht niet ontvankelijk is omdat de indiensters van de klacht volgens haar geen belang hebben. Het Gemeenschapsonderwijs stelt daarnaast dat de Geschillenkamer niet bevoegd is om te onderzoeken of het kentekenverbod in overeenstemming is met het Gelijkekansendecreet. 

De Geschillenkamer onderzoekt deze elementen achtereenvolgens. 

A. Belang

Volgens het Gemeenschapsonderwijs is niet duidelijk wie de klacht heeft ingediend en of zij menen dat dat zij zelf worden gediscrimineerd. Volgens het Gemeenschapsonderwijs lijkt er sprake te zijn van een klacht in het algemeen belang (actio popularis).

Tijdens de zitting hebben de indiensters van de klacht verduidelijkt dat zij allen oud-leerlingen zijn van de school en dat het kentekenverbod op hen van toepassing was tijdens hun schooltijd daar. Vier van de vijf indiensters wilden om religieuze redenen een hoofddoek dragen en mochten dat door het verbod niet.

De Geschillenkamer stelt dan ook vast dat minstens één van de indiensters van de klacht een belang heeft bij de klacht in de zin van artikel 13, §1, eerste lid, 1° VMRI-decreet, dat te onderscheiden is van het algemeen belang. Vier van de indiensters voelden de impact van het kentekenverbod op hen als leerling die tijdens hun schooltijd de hoofddoek wilden dragen op een school van het Gemeenschapsonderwijs.[3] Er is dus een voldoende geïndividualiseerd en rechtstreeks verband tussen de vermeende discriminatie en minstens één van de indiensters van de klacht. De belangvereiste voor het indienen van een klacht bij de Geschillenkamer is vervuld. 

B. Bevoegdheid van de Geschillenkamer

1. Voor de aangevoerde discriminatie

Het Gemeenschapsonderwijs wijst erop dat de Vlaamse decreetgever het Gemeenschapsonderwijs in een bijzonder decreet exclusief bevoegd gemaakt heeft om het grondwettelijk beginsel van de neutraliteit in het gemeenschapsonderwijs in te vullen en in het pedagogisch project van het Gemeenschapsonderwijs vorm te geven. Volgens het Gemeenschapsonderwijs volgt daaruit dat de aangevoerde discriminatie door het kentekenverbod rechtstreeks voortvloeit uit een decreet of uit de toepassing ervan. Daarom stelt het Gemeenschapsonderwijs dat de Geschillenkamer niet bevoegd is om zich uit te spreken over de aangevoerde discriminatie, overeenkomstig artikel 21 Gelijkekansendecreet. 

De Geschillenkamer is volgens artikel 14 van het VMRI-decreet enkel bevoegd om op niet-bindende wijze te beoordelen of er sprake is van een discriminatie in de zin van het Gelijkekansendecreet en het Decreet evenredige arbeidsparticipatie. Een benadeling die rechtsreeks voortvloeit uit een decreet, kan niet leiden tot de vaststelling van een discriminatie in de zin van het Gelijkekansendecreet. Artikel 21, §2 van het Gelijkekansendecreet luidt: 

“§ 2. Een situatie waarbij een ogenschijnlijk neutrale bepaling, maatstaf of handelswijze iemand met een beschermd kenmerk kan benadelen, geeft nooit aanleiding tot de vaststelling van enige vorm van discriminatie die door dit decreet verboden wordt als die situatie wordt voorzien door of krachtens een decreet, of voortvloeit uit de toepassing ervan.”

Volgens de memorie van toelichting heeft dit artikel uitsluitend als doel te vermijden dat elke gerechtelijke instantie voor alle decretale regelgeving kan nagaan of die verenigbaar is met het verbod op discriminatie in het Gelijkekansendecreet.[4] Dit zou leiden tot een grote rechtsonzekerheid, ook en vooral voor diegenen die de opdracht hebben de decretale bepalingen die een dergelijke minder gunstige behandeling opleggen, uit te voeren. 

De Geschillenkamer is dus niet bevoegd om zich uit te spreken over een mogelijke discriminatie die rechtstreeks voortvloeit uit een decreet of krachtens een decreet. De bewoording ‘krachtens een decreet’ verwijst naar besluiten opgesteld in uitvoering van een decreet.[5] De Geschillenkamer kan zich wel uitspreken over een mogelijke discriminatie die geen wettelijke of decretale grondslag heeft (voor zover het gaat over aangelegenheden die tot de bevoegdheid van het Vlaamse gewest of de Vlaamse gemeenschap behoren). 

De Geschillenkamer onderzoekt dan ook of het kentekenverbod van het Gemeenschapsonderwijs voorzien is door of krachtens een decreet, of voortvloeit uit de toepassing ervan.

Het Bijzonder Decreet betreffende het gemeenschapsonderwijs[6] bevat onder meer het kader waarbinnen het Gemeenschapsonderwijs als openbare instelling met rechtspersoonlijkheid is opgericht en de bevoegdheden van deze instelling.[7] Artikel 33 van dit decreet maakt de Raad van het Gemeenschapsonderwijs bevoegd om voor het gemeenschapsonderwijs een neutraliteitsverklaring op te stellen.[8] Artikel 34 van dit decreet bepaalt dat de Raad van het Gemeenschapsonderwijs bevoegd is om het pedagogisch project van het gemeenschapsonderwijs op te stellen. Uit die artikels volgt dus dat de invulling van het pedagogisch project en het neutraliteitsbegrip binnen het gemeenschapsonderwijs aan de Raad van het Gemeenschapsonderwijs toekomt. 

Uit die bepalingen volgt echter niet dat het Gemeenschapsonderwijs door het decreet of de toepassing daarvan gehouden is tot een specifieke invulling van het neutraliteitsbeginsel waaruit het kentekenverbod noodzakelijkerwijs voortvloeit. Integendeel, het Gemeenschapsonderwijs krijgt van de decreetgever de vrijheid om zelf de beoordeling te maken hoe zij dit wenst in te vullen. Zoals het Gemeenschapsonderwijs zelf heeft benadrukt, is neutraliteit geen vaststaand begrip.[9] Het Gemeenschapsonderwijs beschikt over een ruime beoordelingsvrijheid om zelf deze neutraliteit in te vullen en heeft daar gebruik van gemaakt door de keuze voor een volkomen neutraliteit door middel van het kentekenverbod.

De inhoud en toepassing van het kentekenverbod vloeien dus niet rechtstreeks voort uit een decreet[10] of de toepassing daarvan. De klacht over de aangevoerde discriminatie is dus ontvankelijk; de Geschillenkamer kan de klacht beoordelen. 

Een op het eerste gezicht neutrale praktijk kan ook personen met meerdere beschermde kenmerken benadelen in vergelijking met anderen, en hen bijzonder treffen op het raakvlak van deze kenmerken (indirecte intersectionele discriminatie).[14] Bij de rechtvaardigingstoets houdt de Geschillenkamer rekening met de omstandigheid dat meerdere beschermde kenmerken aan de orde zijn, en met de bijzondere kwetsbaarheid van de benadeelde persoon die daaruit kan voortvloeien.[15] In het bijzonder kan de Geschillenkamer de toetsingsintensiteit verhogen en dus een strikter toezicht uitoefenen op de verantwoording van de ongunstige behandeling.[16] 

De indiensters van de klacht voeren aan dat:

• het kentekenverbod in de omzendbrief van het Gemeenschapsonderwijs hen op hun school heeft benadeeld als moslimmeisjes die de hoofddoek willen dragen in vergelijking met anderen, doordat zij gedwongen worden een essentieel onderdeel van hun religieuze en culturele identiteit op te geven (benadeling door een op het eerste gezicht neutrale praktijk); en
• het verbod verder gaat dan noodzakelijk voor de doelstelling van neutraliteit in het onderwijs en ingaat tegen andere grondrechten, namelijk het recht op onderwijs en de godsdienstvrijheid (geen objectieve rechtvaardiging). 

De Geschillenkamer onderzoekt in twee stappen of een discriminatie is bewezen. De eerste stap is vervuld als de indiensters van de klacht feiten aanvoeren die het bestaan van een discriminatie kunnen doen vermoeden. Als de indiensters van de klacht een vermoeden van discriminatie aanvoeren, moet de verweerster vervolgens (in de tweede stap) bewijzen dat er geen sprake is van een discriminatie. De verweerster kan dit doen door het vermoeden van discriminatie te weerleggen of door de benadelende praktijk te rechtvaardigen.[17]

B. Benadeling door het kentekenverbod 

Het kentekenverbod van het Gemeenschapsonderwijs geldt voor alle leerlingen in alle scholen van het Gemeenschapsonderwijs en voor alle religieuze en levensbeschouwelijke kentekens zonder onderscheid. De bepaling vormt dus een op het eerste gezicht neutraal geformuleerde regel. 

Een kentekenverbod kan echter tot indirecte discriminatie leiden wanneer het verbod in feite tot gevolg heeft dat personen die een bepaalde godsdienst aanhangen of een bepaalde overtuiging hebben, bijzonder worden benadeeld.[18]

In deze zaak dienen zich voor de Geschillenkamer een groep aan van moslima’s die de hoofddoek wilden dragen op school. Ze stellen dat moslimmeisjes en -vrouwen harder geraakt worden door het kentekenverbod dan anderen en wijzen erop dat de hoofddoek een zeer zichtbare uiting van geloof is. 

Zoals het Gemeenschapsonderwijs aangeeft, is het kentekenverbod van toepassing op symbolen van alle religies en levensbeschouwingen. Dit neemt niet weg dat de regel in de praktijk een benadeling inhoudt van vrouwen en meisjes die omwille van hun islamitische geloofsovertuiging een hoofddoek (hijab) dragen. De regel kan ook andere categorieën van personen benadelen, zoals Joodse leerlingen die een kippa (keppel) dragen, of Sikh leerlingen die een dastar (tulband) dragen. Het is voor de vaststelling van een indirecte benadeling echter niet vereist dat een groep in de feiten als enige bijzonder wordt benadeeld en dat er geen enkele andere groep van personen bestaat die ook een bijzondere benadeling ervaart. Daarnaast overweegt de Geschillenkamer dat de impact op christelijke leerlingen die een symbool zoals een kruis aan een ketting dragen beperkter lijkt, onder meer omdat het dragen van dergelijke symbolen door de dragers veelal wordt beschouwd als optioneel, en als een uiting van geloof, maar geen praxis ervan. Het dragen van de hoofddoek wordt, zoals de indiensters van de klacht benadrukken, door veel hoofddoekdraagsters daarentegen beschouwd als een essentieel onderdeel van hun geloofsbeleving. 

De Geschillenkamer stelt vast dat hoofddoekdraagsters in Vlaanderen in de praktijk benadeeld worden door de regel in vergelijking met andere groepen. Verschillende van de indiensters van de klacht bevinden zich in deze situatie: ze konden hun hoofddoek niet dragen op de school door de toepassing van het kentekenverbod en moesten daardoor een essentieel onderdeel van hun identiteit afleggen op school. De Geschillenkamer is dan ook van oordeel dat de benadeling in deze zaak zich situeert op het kruispunt van de beschermde kenmerken geslacht en geloof.

C. Rechtvaardiging

Een benadeling op grond van beschermde kenmerken is geen discriminatie wanneer daar een objectieve rechtvaardiging voor is. Het is aan de verweerster om dit aan te tonen. 

1. Legitiem doel

In haar standpunten en tijdens de zitting verwees het Gemeenschapsonderwijs naar twee doelstellingen:

• het inrichten van een pedagogisch project dat streeft naar het aanbieden van neutraal onderwijs in de zin van artikel 24 van de Grondwet aan leerlingen en hun ouders waarbinnen alle leerlingen vrij hun standpunt kunnen vormen; en
• het vermijden van druk op leerlingen om een bepaald kenteken te dragen, zowel voor individuele leerlingen als voor de openbare orde op het niveau van de school.

De Geschillenkamer is van oordeel dat dit legitieme doelen zijn.[19] 

2. Passende en noodzakelijke maatregelen

De Geschillenkamer meent dat het kentekenverbod ook kan worden beschouwd als passend in de zin van de discriminatietoets: de maatregel kan bijdragen aan het bereiken van de legitieme doelstellingen. Hierbij is van belang dat niet is gebleken dat het Gemeenschapsonderwijs de doelstelling niet coherent en systematisch nastreeft.

Een maatregel is noodzakelijk in de zin van de discriminatietoets als het doel niet bereikt kan worden op een even doeltreffende manier die minder nadelig is voor de benadeelde groep. Het Gemeenschapsonderwijs heeft toegelicht dat zij een “volkomen neutrale” onderwijsomgeving nastreeft waarin geen levensbeschouwelijke tekens aanwezig zijn behalve tijdens de levensbeschouwelijke vakken. Dit is een zogenaamde ‘exclusieve neutraliteit’ die enkel bereikt kan worden door een algemeen kentekenverbod.[20] De maatregel is dan ook noodzakelijk in de zin van de discriminatietoets voor deze doelstelling. 

Wat betreft het vermijden van druk op leerlingen om een kenteken te dragen, wil de Geschillenkamer aannemen dat er situaties kunnen zijn waarin een dergelijke druk ontstaat, waarbij die situaties overigens op zichzelf een inbreuk kunnen betekenen op de vrijheid van godsdienstbeleving van deze leerlingen en mogelijk de openbare orde in de school in het gedrang brengen. In dergelijke gevallen kan een kentekenverbod een passende en noodzakelijke maatregel vormen. Een dergelijke situatie, die niet zonder meer kan worden vermoed omdat een bepaald aantal leerlingen een levensbeschouwelijk kenteken draagt, wordt door het Gemeenschapsonderwijs echter geenszins aangetoond, niet op het niveau van de voormalige school van de indiensters en ook niet op het niveau van het Gemeenschapsonderwijs in het algemeen. 

In die omstandigheden beschouwt de Geschillenkamer het kentekenverbod als niet noodzakelijk voor het vermijden van druk op leerlingen om een bepaald kenteken te dragen.  

3. Evenredigheid (in de strikte zin)

De Geschillenkamer moet ten slotte de evenredigheid ‘in de strikte zin’ van het verbod onderzoeken door de verschillende belangen tegen elkaar af te wegen. Hierbij moet de impact van het verbod op leerlingen die een hoofddoek dragen, zoals de verschillende indiensters van de klacht, worden afgewogen tegen het belang van de onderwijsneutraliteit en de impact daarop wanneer leerlingen wel een hoofddoek kunnen dragen. Deze beoordeling is steeds een afweging op basis van de concrete omstandigheden en gehele context eigen aan de te beoordelen klacht.[21]

De verweerster verwijst naar bestaande rechtspraak over het kentekenverbod en stelt dat daaruit blijkt dat het kentekenverbod in overeenstemming is met het discriminatieverbod.[22]  De Geschillenkamer heeft volgens de verweerster geen reden om daarvan af te wijken.                                                  

De Geschillenkamer merkt op dat de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in belangrijke mate steunt op het principe van een ruime appreciatiemarge voor de nationale instanties. De erga omnes werking (werking ten aanzien van iedereen) van een dergelijke beslissing is beperkt, en dient hoofdzakelijk te worden gezien als een opdracht voor de bevoegde nationale instanties – zoals de Geschillenkamer – om in de eigen context zorgvuldig de afweging te maken tussen de doelstellingen die de betwiste maatregel nastreeft en de impact van de maatregel op mensenrechten waaronder het discriminatieverbod.[23] Zoals eerder opgemerkt, blijkt uit de rechtspraak van het Hof van Justitie dat in het antidiscriminatierecht rekening moet worden gehouden met de specifieke eigen context en met de verschillende rechten en belangen die in het geding zijn.[24] De Geschillenkamer stelt daarnaast vast dat een deel van de aangehaalde rechtspraak een aangevoerde inmenging in de godsdienstvrijheid betreft en geen schending van het antidiscriminatierecht. 

De Geschillenkamer moet bij de toetsing aan het discriminatieverbod in het Gelijkekansendecreet en in het bijzonder bij het toepassen van de evenredigheidstoets een afweging maken op basis van het geheel van het specifieke dossier zoals het voor haar gebracht is. Zij is daarbij niet gebonden door de beoordeling van nationale hoven en rechtbanken op basis van een ander dossier. 

De Geschillenkamer stelt vast dat de impact van het verbod op de indiensters van de klacht die de hoofddoek wilden dragen in deze zaak aanzienlijk was. De indiensters van de klacht konden enkel op hun school les blijven volgen als ze afstand deden van een essentieel onderdeel van hun religieuze identiteit. Zij zagen zich zo geconfronteerd met een beperking van zowel hun godsdienstvrijheid als hun recht op onderwijs. Als zij hun hoofddoek wel waren blijven dragen, konden zij niet meer in hun eigen omgeving naar school gaan. Hun toegang tot het onderwijs in hun eigen omgeving werd zo gevoelig ingeperkt.

Het belang om neutraal onderwijs aan te bieden aan alle leerlingen is eveneens aanzienlijk. Het aanbieden van een neutrale onderwijsomgeving aan leerlingen en hun ouders is, zoals eerder vastgesteld, een legitiem doel. Het is aan het Gemeenschapsonderwijs om aan te tonen dat het kentekenverbod evenredig is in verhouding tot dit doel. De indiensters van de klacht worden beperkt in hun toegang tot het onderwijs in hun omgeving in samenhang met de beleving van hun geloof. Het Gemeenschapsonderwijs voert niet op concrete wijze aan dat de indiensters van de klacht in hun omgeving een gelijkaardig en gelijkwaardig onderwijsaanbod tot hun beschikking hadden, waarbij zij wel de levensbeschouwelijke tekenen konden dragen. 

Tijdens de hoorzitting stelde het Gemeenschapsonderwijs in dit verband dat zij slechts een beperkt marktaandeel onder de onderwijsaanbieders heeft, maar dat cijfer geeft op zichzelf geen informatie over de concrete alternatieven voor de betrokken leerlingen, rekening houdend met de door hen gevolgde of gewenste studierichtingen en het onderwijsaanbod in de nabije omgeving. Ook verwees het Gemeenschapsonderwijs naar onderwijs via thuisonderwijs en examencommissie als alternatief. De Geschillenkamer stelt echter vast dat tussen het onderwijs in een schoolomgeving en onderwijs via thuisonderwijs en examencommissie wezenlijke verschillen bestaan, onder meer op vlak van instructie, begeleiding, praktische organisatie en sociale omgeving, en dat dit dus niet zonder meer kan worden beschouwd als een evenwaardig alternatief.

Rekening houdend met de concrete impact op de onderwijsmogelijkheden en het beschikbare onderwijsaanbod voor de indiensters van de klacht in hun omgeving, is de Geschillenkamer van oordeel dat het Gemeenschapsonderwijs niet heeft aangetoond dat het door haar opgeworpen belang opweegt tegen de aanzienlijke impact van het verbod op indiensters van de klacht.

De Geschillenkamer oordeelt daarom dat de toepassing op de indiensters van de klacht van een algemeen kentekenverbod niet voldoet aan de vereiste van evenredigheid. Er is dan ook sprake van indirecte discriminatie op grond van geloof en geslacht.  

Oordeel van de Geschillenkamer

Om die redenen oordeelt de Geschillenkamer dat er overeenkomstig het Gelijkekansendecreet sprake is van indirecte discriminatie op grond van geloof en geslacht. 

Aanbevelingen van de Geschillenkamer

Om de vastgestelde discriminatie te beëindigen, beveelt de Geschillenkamer het Gemeenschapsonderwijs aan:

• als structurele maatregel, om het algemeen geldend kentekenverbod voor haar scholen in te trekken.